“Memory is like Mr. Potato Head.” 

Een door Peter Levine veel gebruikte quote. Levine ontwikkelde Somatic Experiencing en schreef het boek Waking the Tiger.

Daarmee verwijst hij naar het feit dat geheugen niet als één geheel ergens ligt opgeslagen, maar bestaat uit losse onderdelen die op verschillende plekken in het brein worden bewaard. Sommige daarvan zijn bewust toegankelijk, andere niet, en wat iemand zich herinnert ontstaat telkens opnieuw, afhankelijk van wat er op dat moment wordt geactiveerd en in welke neurobiologische staat iemand verkeert.

Het lichaam als uitvoerder en communicatiekanaal

Wat vaak wordt gezegd, is dat herinneringen “in het lichaam liggen opgeslagen”, alsof het lichaam zelf de reacties bedenkt en aanstuurt. Dat is te simpel. Het lichaam voert uit en geeft voortdurend informatie terug, terwijl ook de omgeving continu input levert via de zintuigen; het brein bepaalt wat daarvan relevant is door voortdurend te beoordelen of iets veilig of onveilig is. 

Dat proces is altijd actief, en wanneer iets als onveilig wordt ingeschat, neemt het overlevingsbrein de leiding en zet het reacties in gang om veiligheid te bereiken en te waarborgen. Sensaties komen niet uit het lichaam als los systeem, maar uit de manier waarop het brein interne en externe signalen organiseert. Dat is ook waarom dezelfde prikkel het ene moment weinig doet en op een ander moment een volledige reactie oproept: omdat het brein diezelfde input in een andere toestand anders verwerkt.

Het brein organiseert informatie op basis van relevantie voor overleving. Wat direct van belang is voor veiligheid, krijgt voorrang en wordt sneller geactiveerd, terwijl andere informatie minder snel naar het bewustzijn wordt gebracht. Systemen zoals de reticulaire formatie spelen daarin een rol door continu te filteren welke signalen worden doorgelaten en welke niet. Het bewustzijn krijgt daarmee niet alles wat er is, maar wat op dat moment als belangrijk wordt ingeschat.

Hoe reëel zijn herinneringen dan?

Herinneren is geen zaak van het juiste laatje opentrekken. Wat wordt aangesproken, reageert, en pas daarna proberen de hogere delen van het brein daar een logisch en samenhangend verhaal van te maken.

Dat roept de vraag op of herinneringen dan nog wel kloppen, of ze nog een vorm van waarheid vertegenwoordigen. Die vraag gaat uit van een aanname die niet klopt. Het brein is niet primair gericht op waarheid, maar op relevantie. Het haalt niet alles op wat er ooit is opgeslagen, maar datgene wat op dat moment van belang is binnen de huidige toestand van het systeem. In dat moment is het voor de persoon dus waar, ook al lijkt het voor anderen misschien niet realistisch of is het moeilijk te begrijpen.

Binnen veel psychologische benaderingen wordt gewerkt met expliciete herinneringen, met wat iemand kan vertellen, begrijpen en duiden. Dat veronderstelt dat ervaringen als verleden geduid kunnen worden. Maar dat is alleen het geval wanneer het brein zo georganiseerd is dat het onderscheid kan maken tussen toen en nu. Bij een geïntegreerd brein werkt dat wel zo. Iets wordt opgeroepen en kan direct in context geplaatst worden, waardoor er afstand ontstaat en een ervaring herinnerd kan worden zonder opnieuw beleefd te worden. 

Het getraumatiseerde brein

Bij een getraumatiseerd brein ontbreekt die samenhang gedeeltelijk. De systemen die betrokken zijn bij herinnering en zelfervaring kunnen actief zijn, maar zonder voldoende koppeling aan de systemen die tijd en context organiseren. Tegelijkertijd blijft de verbinding met lichamelijke systemen sterk, waardoor wat wordt geactiveerd niet direct wordt ervaren, in het heden. Daarmee verandert de aard van de ervaring. Het is geen herinnering, maar een actuele beleving, waarbij het brein reacties aanstuurt alsof de situatie zich nu opnieuw voordoet.

Vanuit die organisatie wordt ook begrijpelijk waarom werken met expliciete herinneringen vaak weinig verandert. Wat iemand kan verwoorden, is niet hetzelfde als wat het volledige systeem doet. Inzicht kan er zijn zonder dat het invloed heeft op hoe iets wordt ervaren.

Het verschil tussen autobiografisch en traumatisch geheugen zit hierdoor niet in de inhoud, maar in de manier waarop het brein die ervaring organiseert. Het ene wordt herinnerd, het andere wordt herbeleefd.

Interessante artikelen over dit onderwerp:

Why reliving is not remembering

Dissociation and the fragmentary nature of traumatic memories