Trauma gaat vaak juist niet over een specifieke gebeurtenis zelf, maar over wat er in het brein gebeurt wanneer een ervaring te overweldigend is. Als er op zo’n moment geen steun, bescherming of ontlading mogelijk is, past het brein zich aan om te kunnen overleven. Het gaat zich richten op het inschatten en voorkomen van gevaar.

Wanneer dit vroeg in het leven gebeurt en zich herhaalt, ontwikkelt het brein zich onder voortdurende spanning. Dat noemen we ontwikkelingstrauma. Het gaat dan om een patroon waarin veiligheid en verbinding ontbreken, waardoor de organisatie van het brein blijvend wordt beïnvloed.

Wat iemand later ervaart als zijn karakter, gevoeligheid of manier van reageren, komt vaak voort uit die vroege aanpassing. Denken, voelen en handelen volgen de structuur die toen is ontstaan. Dat voelt als normaal, omdat het al vroeg de basis is geworden van hoe je jezelf en de buitenwereld ervaart.

Een getraumatiseerd brein

Een brein dat zich langdurig heeft aangepast aan onveiligheid, functioneert anders. De organisatie verschuift richting detectie van dreiging en controle. Integratie tussen verschillende netwerken vermindert. Overlevingscircuits raken chronisch geactiveerd.

Dat kan zich uiten in onder andere (klik of tik op de regels voor meer toelichting):

Wat er heel vaak gebeurt in een neurobiologie dat zich heeft ontwikkeld vanuit overleving, is dat je je gaat richten op de buitenwereld voor verklaringen, controle en oplossingen. Je hebt immers geleerd dat de focus daarop je veilig houdt; dan voldoe je tenminste en doe je zo min mogelijk ‘fout’ en is de kans op afwijzing het kleinst. Je wordt geleerd dat je niet naar jezelf kunt luisteren, want als dat structureel wordt afgewezen en beschaamd, dan is het duidelijk dat je dat maar beter zoveel mogelijk kunt wegduwen.

Dat uit zich bijvoorbeeld in:

• Over-analyseren en overdenken
• Pleasen en veiligheid zoeken bij anderen
• Vermijden van situaties of mensen, tot op isoleren af
• Snel en groots grenzen aangeven
• Altijd bezig en afgeleid willen zijn óf juist volledig verstarren en niets meer gedaan krijgen
• Perfectionisme en hyperfocus
• Verdoven of opwekken van gevoel via eten, gedrag of middelen. Met risico op verslaving
• Controle vinden in over-organisatie, structuren of handelingen

De aanwezige reacties vormen samen de manier waarop het brein zich heeft georganiseerd onder langdurige spanning. Dit alles zijn automatische, onbewuste reacties. Het ‘gewoon anders doen’ lukt daarom niet. Er is eerst iets anders nodig: een neurobiologie die veiligheid leert herkennen en daar haar organisatie op kan aanpassen.

Vanuit deze organisatie krijgt dissociatie vaak een centrale plek. In het volgende onderdeel wordt uitgelegd wat dissociatie precies inhoudt en hoe deze samenhangt met trauma.

Dissociatie betekent dat denken, gevoel en waarneming minder met elkaar verbonden zijn. Dat gebeurt bij iedereen en is meestal tijdelijk. Wanneer je opgaat in een boek of film, een autorit niet bewust hebt meegemaakt of naar een scherm kijkt zonder iets echt te registreren, is je aandacht vernauwd. Dat is een normale capaciteit van het brein om focus aan te brengen. Je kunt daar ook direct weer uit schakelen.

Dissociatie als normale capaciteit

Tijdens overweldiging krijgt dissociatie een andere functie. Als vechten of vluchten geen optie is, zeker als kind, schakelt het systeem naar interne afstand. Wat er in de buitenwereld gebeurt, wat er intern voelbaar is en wat er bewust wordt ervaren, is minder met elkaar verbonden. Dissociatie begrenst wat iemand bewust meekrijgt, zodat het systeem niet overbelast raakt. De ervaring wordt wel opgeslagen, alleen niet als geheel. Er is op dat moment ook geen duidelijke oriëntatie in het hier en nu. Wat iemand ervaart wordt vooral georganiseerd vanuit eerdere ervaringen.

Als dit vroeg begint of zich herhaalt, wordt dissociatie een vaste manier waarop het brein werkt, een default staat. Het is dan geen tijdelijke toestand meer, maar onderdeel van de standaardwerking. Die staat kan als normaal of zelfs als veilig worden ervaren omdat het bekend is. Aanwezig zijn kan juist onveilig voelen, of onbekend zijn omdat iemand niet geleerd heeft aanwezig te kunnen zijn zonder overspoeld te raken.

Als dissociatie structureel wordt

In die toestand kan iemand bijvoorbeeld het volgende ervaren:

• weinig of geen registratie van lichamelijke signalen
• de omgeving voelt ver weg of onwerkelijk
• gaten in tijd of geheugen, van minuten tot langere periodes
• snelle wisselingen tussen staten zonder dat daar achteraf samenhang in zit
• het gevoel naar jezelf te kijken in plaats van het zelf te zijn

Wanneer dissociatie onderdeel is geworden van de basisorganisatie van het brein, is het geen keuze. Het schakelt automatisch in bij de inschatting van dreiging. Dat betekent ook dat verwerking niet plaatsvindt zolang die organisatie actief is, omdat ervaring niet als geheel binnenkomt.

Dissociatie en maatschappij

Onze samenleving versterkt dit mechanisme. De nadruk ligt op begrijpen, presteren en aanpassen. Dat vraagt voortdurend om afstand tot wat er intern gebeurt. In de ontwikkeling leert een kind dat wat het ervaart afhankelijk wordt van hoe de omgeving reageert en wat daarin wordt toegestaan. Daar ontstaat een structurele ontkoppeling die breder zichtbaar is dan alleen in individuele problematiek.

Tegelijk verwachten we dat mensen hun reacties veranderen, hun verleden achter zich laten en zich anders gaan gedragen. Vanuit hoe het brein georganiseerd raakt onder overweldiging is dat geen uitvoerbare opdracht.

Dissociatie is dus geen afwijking. Het is een normaal vermogen van het brein, een automatische reactie op onveiligheid en iets wat binnen de huidige maatschappij voortdurend wordt geactiveerd.