Dissociatie betekent dat denken, gevoel en waarneming minder met elkaar verbonden zijn. Dat gebeurt bij iedereen en is meestal tijdelijk. Wanneer je opgaat in een boek of film, een autorit niet bewust hebt meegemaakt of naar een scherm kijkt zonder iets echt te registreren, is je aandacht vernauwd. Dat is een normale capaciteit van het brein om focus aan te brengen. Je kunt daar ook direct weer uit schakelen.

Dissociatie als normale capaciteit

Tijdens overweldiging krijgt dissociatie een andere functie. Als vechten of vluchten geen optie is, zeker als kind, schakelt het systeem naar interne afstand. Wat er in de buitenwereld gebeurt, wat er intern voelbaar is en wat er bewust wordt ervaren, is minder met elkaar verbonden. Dissociatie begrenst wat iemand bewust meekrijgt, zodat het systeem niet overbelast raakt. De ervaring wordt wel opgeslagen, alleen niet als geheel. Er is op dat moment ook geen duidelijke oriëntatie in het hier en nu. Wat iemand ervaart wordt vooral georganiseerd vanuit eerdere ervaringen.

Als dit vroeg begint of zich herhaalt, wordt dissociatie een vaste manier waarop het brein werkt, een default staat. Het is dan geen tijdelijke toestand meer, maar onderdeel van de standaardwerking. Die staat kan als normaal of zelfs als veilig worden ervaren omdat het bekend is. Aanwezig zijn kan juist onveilig voelen, of onbekend zijn omdat iemand niet geleerd heeft aanwezig te kunnen zijn zonder overspoeld te raken.

Als dissociatie structureel wordt

In die toestand kan iemand bijvoorbeeld het volgende ervaren:

• weinig of geen registratie van lichamelijke signalen
• de omgeving voelt ver weg of onwerkelijk
• gaten in tijd of geheugen, van minuten tot langere periodes
• snelle wisselingen tussen staten zonder dat daar achteraf samenhang in zit
• het gevoel naar jezelf te kijken in plaats van het zelf te zijn

Wanneer dissociatie onderdeel is geworden van de basisorganisatie van het brein, is het geen keuze. Het schakelt automatisch in bij de inschatting van dreiging. Dat betekent ook dat verwerking niet plaatsvindt zolang die organisatie actief is, omdat ervaring niet als geheel binnenkomt.

Dissociatie en maatschappij

Onze samenleving versterkt dit mechanisme. De nadruk ligt op begrijpen, presteren en aanpassen. Dat vraagt voortdurend om afstand tot wat er intern gebeurt. In de ontwikkeling leert een kind dat wat het ervaart afhankelijk wordt van hoe de omgeving reageert en wat daarin wordt toegestaan. Daar ontstaat een structurele ontkoppeling die breder zichtbaar is dan alleen in individuele problematiek.

Tegelijk verwachten we dat mensen hun reacties veranderen, hun verleden achter zich laten en zich anders gaan gedragen. Vanuit hoe het brein georganiseerd raakt onder overweldiging is dat geen uitvoerbare opdracht.

Dissociatie is dus geen afwijking. Het is een normaal vermogen van het brein, een automatische reactie op onveiligheid en iets wat binnen de huidige maatschappij voortdurend wordt geactiveerd.